Czy likwidowanie gminnych szkół będzie trudniejsze?

Pod koniec kwietnia br. znowelizowano przepisy dotyczące likwidacji szkół prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego. Nie są to zmiany kosmetyczne, dotyczą bowiem kluczowych elementów całej procedury.

Wprowadzenie

Zbliża się początek kolejnego roku szkolnego, a wraz z nim wiele wyzwań dla lokalnych społeczności. Wśród nich może pojawić się widmo likwidacji szkół. Konflikty z tym związane, zwłaszcza w mniejszych gminach, stanowią poważne wyzwanie dla relacji między mieszkańcami a lokalną władzą. Z jednej strony organy gminy wskazują na konieczność dbania o budżet i równe warunki dla wszystkich uczniów, z drugiej – rodzice sprzeciwiają się sprowadzania edukacji ich dzieci do kwestii finansowych wyliczeń.

Także sama procedura likwidacji szkół nie należy do najprostszych. Można było usłyszeć o sporach między władzami gminy a kuratorami oświaty, którzy negatywnie opiniowali zamiary likwidacji. Kwestia ta stała się więc elementem ustawy zmieniającej Prawo oświatowe, która weszła w życie w kwietniu 2026 r.[1].

Co ciekawe, według danych przedstawionych w uzasadnieniu projektu nowelizacji (za lata 2019/2020-2023/2024) zdecydowana większość zamiarów likwidacji szkół dla dzieci i młodzieży (bez precyzowania, o jakie szkoły chodzi) była opiniowana pozytywnie[2].

Podczas prac nad projektem ustawy widoczna była rozbieżność stanowisk. W szczególności Ministerstwo Edukacji Narodowej i środowiska nauczycielskie widziały w zachowaniu wymogu uzyskania pozytywnej opinii za swego rodzaju bezpiecznik[3]. Natomiast strona samorządowa domagała się usunięcia wymogu, by opinia kuratora musiała być pozytywna.

Ostatecznie nowelizacja wprowadziła konkretne zmiany dotyczące procedury oraz kompetencji kuratora. Dalej zostaną opisane niektóre z nich na przykładzie likwidacji szkoły podstawowej przez gminę.

Zmiany w procedurze

Regulacje dotyczące likwidacji szkoły podstawowej przez gminę znajdują się przede wszystkim w art. 89 i następnych Prawa oświatowego[4]. Zgodnie z nowym brzmieniem art. 89 ust. 1 Prawa oświatowego szkoła publiczna może zostać zlikwidowana przez organ prowadzący szkołę z końcem roku szkolnego, po zapewnieniu przez ten organ uczniom możliwości kontynuowania nauki w innej szkole publicznej tego samego typu, a w przypadku szkoły prowadzącej kształcenie zawodowe – kształcącej także w tym samym lub zbliżonym zawodzie.

Omawiana nowelizacja w szczególności dodała do tej ustawy art. 89a i 89b. Pierwszy z nich dotyczy informowania o zamiarze likwidacji. Drugi reguluje kwestie związane z opinią kuratora oświaty i dokumentacją likwidowanej szkoły.

Do najistotniejszych zmian należy zaliczyć:

1. uszczegółowienie obowiązków informacyjnych po stronie gminy;
2. nałożenie na kuratorów oświaty obowiązku uwzględnienia w opinii szerokiego spektrum okoliczności dotyczących likwidacji szkoły.

Zawiadomienie i partycypacja obywatelska

Podobnie jak wcześniej formalna procedura jest inicjowana przez radę gminy poprzez podjęcie uchwały o zamiarze likwidacji szkoły. Następnie niezbędne jest poinformowanie rodziców uczniów (albo samych uczniów, jeżeli są pełnoletni) oraz organu sprawującego nadzór pedagogiczny. Poinformowanie organu następuje na piśmie. Natomiast poinformowanie rodziców (albo pełnoletnich uczniów) – co jest istotną zmianą – następuje w formie wywieszenia zawiadomienia oraz uchwały w sposób określony w ustawie, a także udostępnienia zawiadomienia wraz z analizami, dokumentami i informacjami wymaganymi ustawą w Biuletynie Informacji Publicznej. Jak wskazano w uzasadnieniu projektu nowelizacji, celem było m.in. odejście od obowiązku indywidualnego zawiadamiania rodziców o planowanej likwidacji[5].

W ramach procedury w szczególności możliwe jest składanie uwag i wniosków dotyczących zamierzonej likwidacji. Następnie organ wykonawczy gminy przygotowuje „wobec” nich zbiorcze stanowisko, które udostępnia w BIP i przekazuje kuratorowi oświaty.

Nowością jest również nakaz przeprowadzenia konsultacji z rodzicami uczniów (albo uczniami pełnoletnimi), w formie zebrania z udziałem przedstawiciela wójta oraz dyrektora likwidowanej szkoły. Z zebrania sporządza się protokół.

Zakres pozytywnej „opinii” kuratora

Nowelizacja utrzymała obowiązek uzyskania pozytywnej opinii kuratora oświaty, dookreślając kwestie proceduralne i związane z kompetencjami kuratora.

Zgodnie z nowym brzmieniem art. 89 ust. 3 Prawa oświatowego szkoła publiczna prowadzona przez jednostkę samorządu terytorialnego może zostać zlikwidowana po uzyskaniu pozytywnej opinii kuratora oświaty, jeżeli likwidacja szkoły nie pogorszy warunków nauki, wychowania i opieki zapewnianych uczniom likwidowanej szkoły oraz uczniom szkoły lub szkół wskazanych jako miejsce kontynuowania nauki zgodnie z art. 89 ust. 1 Prawa oświatowego.

Zakres opiniowania likwidacji szkoły przez kuratora oświaty był przedmiotem sporu między częścią samorządów a administracją rządową. Te pierwsze podkreślały, za wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, że opinia może dotyczyć wyłącznie kwestii zgodności z prawem[6]. Natomiast po stronie administracji rządowej wskazywano na takie kwestie jak zgodność likwidacji z polityką oświatową państwa czy poprawa warunków nauki.

Z dodanego art. 89b ust. 4 Prawa oświatowego wynika natomiast, że (m.in. w odniesieniu do gminnych szkół podstawowych) opinia kuratora będzie zawierać ocenę:

1) zgodności z prawem zamierzonej likwidacji szkoły;

2) sposobu realizacji obowiązku zapewnienia możliwości kontynuowania nauki w innej szkole publicznej tego samego typu, a w przypadku szkoły prowadzącej kształcenie zawodowe – kształcącej także w tym samym lub zbliżonym zawodzie, oraz ocenę, czy warunki nauki, wychowania i opieki zapewniane uczniom szkoły, której dotyczy likwidacja, oraz uczniom szkoły lub szkół wskazanych jako miejsce kontynuowania nauki zgodnie z art. 89 ust. 1 Prawa oświatowego nie ulegną pogorszeniu;

3) planowanej organizacji transportu i opieki, o których mowa w art. 39 ust. 3-4a Prawa oświatowego, a w przypadku szkoły podstawowej, w której zorganizowano oddział przedszkolny – również ocenę planowanej organizacji transportu i opieki, o których mowa w art. 32 ust. 5 i 6 Prawa oświatowego, w szczególności ocenę tras przewozu, miejsc oczekiwania uczniów na transport oraz czasu przewozu z poszczególnych miejsc oczekiwania na transport do szkoły lub do szkół wskazanych jako miejsce kontynuowania nauki zgodnie z art. 89 ust. 1 Prawa oświatowego, a w przypadku likwidacji szkoły ponadpodstawowej – także ocenę połączeń komunikacji publicznej umożliwiających uczniom dotarcie do szkoły lub do szkół wskazanych jako miejsce kontynuowania nauki zgodnie z art. 89 ust. 1 Prawa oświatowego;

4) zgodności z warunkami określonymi w art. 39 ust. 1, 2, 5a-5b, 5d i 7a Prawa oświatowego planowanego obwodu szkoły lub planowanych obwodów szkół wskazanych jako miejsce kontynuowania nauki zgodnie z art. 89 ust. 1 Prawa oświatowego – w przypadku zamiaru likwidacji szkoły podstawowej.

Zakres ten może nasuwać na myśl rozwiązania przewidziane w zawetowanej przez Prezydenta nowelizacji z 2022 r. (tzw. Lex Czarnek)[7], choć – jak się wydaje – w mniejszy sposób ingeruje w samodzielność samorządów. W szczególności obowiązujące przepisy nie wymagają, by likwidacja „polepszała” warunki nauki, wychowania i opieki.

W uzasadnieniu projektu nowelizacji podkreślono, że dzięki art. 89b ust. 7 Prawa oświatowego (nakazującemu stosować m.in. art. 89 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym) od opinii nie będzie już przysługiwało zażalenie do właściwego ministra, lecz bezpośrednio skarga do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego (którym nie będzie odtąd wyłącznie WSA w Warszawie)[8].

Przepisy przejściowe

W związku ze zmianami w procedurze wprowadzono przepisy przejściowe. W szczególności zgodnie z art. 12 nowelizacji z 2026 r. w sprawach likwidacji lub przekształcenia publicznego przedszkola, innej formy wychowania przedszkolnego, szkoły lub placówki, wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, stosuje się przepisy Prawa oświatowego, w brzmieniu dotychczasowym.

Podsumowanie

Nowelizacja Prawa oświatowego uszczegółowiła procedurę likwidacji szkół. Ustawodawca odstąpił od imiennego zawiadamiania rodziców albo uczniów o planowanej likwidacji, nakładając w to miejsce obowiązek publikowania materiałów uzasadniających likwidację i wprowadzając nowe procedury partycypacyjne.

Istotną zmianą jest również dookreślenie kompetencji kuratora oświaty w zakresie wydawania „pozytywnej opinii” (czyli w praktyce – zgody) na likwidację szkół. Nowe brzmienie przepisów wydaje się przyznawać organom administracji rządowej duży zakres dyskrecjonalności w sprawach o fundamentalnym znaczeniu dla społeczności lokalnych.

Gminy rozważające likwidację szkół powinny dokładnie przeanalizować nowe przepisy. Zmiany są na tyle istotne, że próba działania według nieaktualnych procedur czy wskazówek może poprowadzić prosto do istotnych naruszeń obowiązującego prawa.

[1] Ustawa z dnia 13 marca 2026 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 504). Jej uregulowania dotyczą także wielu innych zagadnień istotnych z perspektywy realizacji zadań z zakresu oświaty.

[2] https://orka.sejm.gov.pl/Druki10ka.nsf/0/2972D55CBEACA886C1258D5700417992/%24File/2061.pdf, s. 23 Oceny Skutków Regulacji.

[3] Zapis przebiegu posiedzenia Komisji Edukacji i Nauki oraz Komisji Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej z dnia 21 stycznia 2026 r., https://www.sejm.gov.pl/Sejm10.nsf/biuletyn.xsp?skrnr=ENM-84.

[4] Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2026 r. poz. 820 ze zm.).

[5] Strona 29 uzasadnienia.

[6] Wyrok TK z dnia 8 maja 2002 r., sygn. K 29/00.

[7] Ustawa z dnia 4 listopada 2022 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw. Wówczas do art. 89 Prawa oświatowego miał zostać dodany ust. 1a. Przewidywał on, że szkoła publiczna prowadzona przez jednostkę samorządu terytorialnego może zostać zlikwidowana, jeżeli likwidacja tej szkoły:

1)     nie ograniczy dostępności nauki, wychowania i opieki oraz

2)     polepszy:

a)     warunki nauki, wychowania i opieki uczniów likwidowanej szkoły oraz nie pogorszy ich w szkole lub szkołach wskazanych jako miejsce kontynuowania nauki, w szczególności w zakresie bezpieczeństwa i higieny,

b)     warunki stosowania specjalnej organizacji nauki i metod pracy dla dzieci i młodzieży objętych kształceniem specjalnym, w przypadku gdy likwidowana szkoła prowadzi takie kształcenie, oraz

3)     nie pogorszy warunków dotarcia uczniów do szkoły, a w przypadkach, o których mowa w ust. 1c – również dzieci do przedszkola, oddziału przedszkolnego w szkole podstawowej lub innej formy wychowania przedszkolnego, oraz

4)     jest uzasadniona zmianami demograficznymi lub prognozami dotyczącymi liczby uczniów likwidowanej szkoły, szkoły lub szkół wskazanych jako miejsce kontynuowania nauki oraz ogółem wszystkich szkół danego typu prowadzonych przez jednostkę samorządu terytorialnego.

[8] Strona 25 Oceny Skutków Regulacji.