Prawomocnie skazany nie zostanie więcej starostą?

Do Sejmu RP skierowano projekt ustawy proponującej zmiany w przepisach regulujących wybory do organów samorządu terytorialnego. Obok wprowadzenia nowych wymogów formalnych, wnioskodawcy proponują także wdrożenie zakazu zasiadania w organach wykonawczych gmin oraz województw osób skazanych prawomocnym wyrokiem sądu za określone rodzaje przestępstw.

Do laski marszałkowskiej przedłożono poselski projekt ustawy[1] zmieniającej ustawy samorządowe[2] oraz przepisy Kodeksu Wyborczego[3]. W jego ramach proponuje się wprowadzenie jednoznacznego zakazu członkostwa osób skazanych prawomocnym wyrokiem sądu za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe funkcji w zarządach powiatów oraz województw. Projekt zakłada także wdrożenie wymogu nakazującego kandydatom na stanowisko wójta (burmistrza, prezydenta miasta) oraz radnych wszystkich szczebli legitymowanie się informacją z Krajowego Rejestru Karnego (KRK) potwierdzającą ich prawo wybieralności.

Obecny stan prawny

Obecnie obowiązujące przepisy wykluczają możliwość kandydowania do rad gmin i powiatów oraz sejmików wojewódzkich osobom skazanym prawomocnym wyrokiem sądowym na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe. W przypadku wyborów na wójtów (burmistrzów, prezydentów miast) regulacje te są jeszcze bardziej restrykcyjne. Funkcji tych nie mogą sprawować osoby skazane za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe niezależnie od tego, jaką karę wobec nich orzeczono.

Przepisy precyzują, że jeśli osoba sprawująca mandat radnego na szczeblu gminnym, powiatowym, wojewódzkim zostanie skazana prawomocnym wyrokiem sądu na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe sprawowany przez nią mandat wygasa z mocy prawa, po potwierdzeniu tego faktu w odpowiedniej procedurze. Zasadę tę stosuję się także w przypadku prawomocnego skazania za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe osoby pełniącej funkcję wójta (burmistrza, prezydenta miasta).

Aktualnie ustawodawca nie przewiduje jednak analogicznych rozwiązań w przypadku członków organów wykonawczych powiatów i województw. Oznacza to, że osoby skazane prawomocnym wyrokiem mogą bez przeszkód być wybierane na członków zarządów tych jednostek samorządu terytorialnego. Równocześnie fakt ich prawomocnego skazania w trakcie pełnienia przez nich funkcji nie oznacza automatycznie, że tracą oni sprawowany mandat. To, czy zostaną wobec nich wyciągnięte także kompetencje polityczne należy wyłącznie do decyzji radnych, którzy powołują ich na zajmowane stanowisko.

Nowe wymogi dla zarządów powiatów i województw

Autorzy omawianego projektu argumentują, że obecnie obowiązujący stan rzeczy jest nieakceptowalny. Podkreślają oni, że zadaniem samorządu terytorialnego jest odpowiadanie na podstawowe potrzeby obywateli, w związku z czym, w trosce o najwyższe standardy i poszanowanie prawa istotne jest, aby mieli oni pewność, że ich przedstawicielami są osoby, które mają nienaganną postawę względem prawa, etyki oraz moralności. W świetle aktualnych przepisów członkami zarządu powiatu i województwa nie muszą być radni. Osoby takie niekoniecznie także w każdym przypadku podlegają przepisom dotyczącym pracowników samorządowych, co oznacza, że nie muszą obejmować ich ograniczenia i wyłączenia odnoszące się do osób skazanych prawomocnie. Zdaniem projektodawców otwiera to furtkę dla potencjalnych nadużyć.

Z uwagi na powyższe uwagi proponują oni wprowadzenie do ustawy o samorządzie powiatowym oraz ustawy o samorządzie wojewódzkim przepisów jednoznacznie wskazujących, że osoba skazana prawomocnym wyrokiem sądu za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe nie może być członkiem zarządu powiatu i województwa. Proponują oni także wdrożenie do wyżej przytoczonych aktów prawnych odpowiednich procedur, w ramach których rady powiatów oraz sejmiki województw zostałyby zobligowane do podjęcia uchwały odwołującej członka zarządu w przypadku jego skazania za ww. przestępstwa. Projektodawcy przewidują, że taka uchwała musiałaby zostać powzięta w ciągu 14 dni od dnia uzyskania przez radę lub sejmik informacji o prawomocnym skazaniu członka zarządu.

Informacja z Krajowego Rejestru Karnego

Obecnie obowiązujące przepisy zakładają również, że kandydaci na radnych gminnych, powiatowych oraz wojewódzkich, a także na wójtów (burmistrzów, prezydentów miast) składają pisemne oświadczenie o posiadaniu prawa wybieralności do danego organu. Autorzy omawianego projektu wskazują jednak, że oświadczenia te nie są w żaden sposób weryfikowalne, czego skutkiem są nieuczciwe praktyki oraz różnego rodzaju naruszenia. Podkreślają oni, że zdarzają się przypadki gdzie osoby piastujące kluczowe stanowiska samorządowe, mimo wyroków, składały oświadczenia o niekaralność sygnowane własnym podpisem. W celu ukrócenia tego typu praktyk oraz zwiększenia przejrzystości wyborów samorządowych proponują one, żeby kandydaci startujący wyborach do samorządu terytorialnego zostali zobowiązani do samodzielnego przedkładania odpowiedniej komisji wyborczej informacji pochodzących z KRK. W ten sposób komisje zostaną wyposażone w odpowiednie narzędzia dające im możliwość weryfikowania prawdziwości przedkładanych im oświadczeń kandydatów na radnych oraz wójtów (burmistrzów, prezydentów miast).

Podsumowanie

Wdrożenie omawianej regulacji sprawi, że ujednoliceniu ulegną wymogi stawiane przed kandydatami na członków organów wykonawczych wszystkich szczebli samorządu terytorialnego. Będą oni również rozliczani w ten sam sposób w przypadku prawomocnego skazania za przestępstwa, o których mowa była powyżej. W aktualnym stanie prawnym ustawodawca wyraźnie bardziej restrykcyjnie podchodzi do kandydatów oraz osób sprawujących urzędy wójtów, burmistrzów, prezydentów miasta. Dodatkowo, celem egzekwowania przepisów już istniejących, projektowana nowelizacja zakłada wdrożenie mechanizmów umożliwiających weryfikację, czy kandydaci w wyborach samorządowych spełniają przesłanki wybieralności pod kątem braku skazania za przestępstwa wyszczególnione w Kodeksie Wyborczym. W tym kontekście proponowane zmiany należy ocenić pozytywnie, jako zwiększające przejrzystość procesu wyborczego do organów samorządu terytorialnego wszystkich szczebli.

W chwili publikacji niniejszego artykułu omawiany projekt jest na etapie I czytania.

[1] Druk nr 2745, Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o samorządzie gminnym oraz niektórych innych ustaw, https://www.sejm.gov.pl/Sejm10.nsf/druk.xsp?nr=2745.

[2] Tj. ustawę z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 662), ustawę z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1684 z późn. zm.) oraz ustawę z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa. (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 720 z późn. zm.).

[3] Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 365 z późn. zm.).