Wysoki Sądzie, w spadku nie ma aktywów – czy to wystarczy, żeby oddalić powództwo przeciwko gminie będącej spadkobiercą?

W zdecydowanej większości przypadków, w których gmina nabywa spadek, wartość pasywów spadkowych przewyższa wartość aktywów. Część z tych długów może wynikać z wydanych jeszcze za życia spadkodawcy wyroków, część może być już egzekwowanych przez komornika, a jeszcze inne nie były dotąd przedmiotem postępowania sądowego. W przypadku tych ostatnich, wierzyciele spadkowi mogą wystąpić z pozwem o zapłatę przeciwko gminie będącej spadkobiercą. Czy w takiej sytuacji argument o tym, że spadek „świeci pustkami” będzie wystarczający dla oddalenia powództwa?

Brak aktywów a postępowanie rozpoznawcze

Chociaż na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że w sytuacji, kiedy aktywa spadkowe wynoszą 0 zł (oraz w przypadku, kiedy stan bierny spadku jest wyższy od jego stanu czynnego), pozew powinien zostać oddalony, to w rzeczywistości takie rozumowanie jest błędne. Ustawodawca wprowadza przypadki ograniczonej odpowiedzialności dłużnika – ma to miejsce m.in. właśnie w razie nabycia przez gminę spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Jeśli więc jedynym argumentem gminy-spadkobiercy będzie powołanie się na brak aktywów spadkowych bądź na fakt, że są one niewystarczające do zaspokojenia roszczeń powoda, to powództwo nie będzie mogło zostać oddalone.

Jednak sąd ma obowiązek z urzędu wskazać w wyroku na prawo powołania się przez gminę w toku postępowania egzekucyjnego na ograniczenie jej odpowiedzialności wynikające z nabycia spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Wynika to z przepisu art. 319 k.p.c., który stanowi, że jeżeli pozwany ponosi odpowiedzialność z określonych przedmiotów majątkowych albo do wysokości ich wartości, sąd może, nie wymieniając tych przedmiotów ani ich wartości, uwzględnić powództwo zastrzegając pozwanemu prawo do powołania się w toku postępowania egzekucyjnego na ograniczenie odpowiedzialności.

Z treści tego przepisu jednoznacznie wynika, że pozwana gmina nie ma również możliwości skutecznego wystąpienia z wnioskiem o zawieszenie postępowania z uwagi na brak spisu inwentarza po spadkodawcy. W postępowaniu rozpoznawczym sąd nie zajmuje się badaniem stanu majątku odziedziczonego przez gminę. Ta kwestia będzie miała znaczenie dopiero w toku postępowania egzekucyjnego.

Koszty procesu – czy jedna jaskółka może czynić wiosnę?

Z analizy orzecznictwa wynika, że co do zasady w razie przegranej gminy, sądy nie wskazują w rozstrzygnięciach dotyczących kosztów procesu ograniczenia jej odpowiedzialności do wysokości długów spadkowych. Choć odosobnione, to trafne jest stanowisko zaprezentowane przez Sąd Rejonowy w Gdyni[1]. W uzasadnieniu wyroku sąd zwrócił uwagę na problem występowania przez znających stan masy spadkowej wierzycieli z roszczeniami przeciwko gminom-spadkobiercom tylko po to, aby uzyskać same koszty procesu. I choć w tym kontekście można by z dużą dozą ostrożności powiedzieć, że przecież jedna jaskółka wiosny nie czyni, to jednak nie można odmówić słuszności sądowi, który zauważył, że „proces cywilny, w którym tak naprawdę interes ekonomiczny powoda sprowadza się do uzyskania kosztów procesu jest zaprzeczeniem jego celu. Koszty postępowań powinny podzielać los roszczenia głównego, a nie odwrotnie”.

Podsumowanie

Oparcie przez gminy swojej strategii procesowej wyłącznie na argumencie o zerowym stanie czynnym spadku jest niewystarczające dla oddalenia powództwa. Sądy w uzasadnieniach wydanych wyroków wskazują na wynikające już z samych przepisów ograniczenia odpowiedzialności spadkobierców dziedziczących z dobrodziejstwem inwentarza, które zapewniają gminom odpowiednią ochronę na etapie postępowania egzekucyjnego. Warto jednak – pamiętając, że kropla drąży skałę – podjąć próbę objęcia zasądzonych od gminy kosztów procesu, jako podzielających los roszczenia głównego, ograniczeniem odpowiedzialności wynikającym z przepisu art. 319 k.p.c.

[1] wyrok Sądu Rejonowego w Gdyni z dnia 18 października 2017 r., I C 501/17, Lex nr 2441759