Ciał doradczych w samorządzie ciąg dalszy… czyli o nowym pomyśle ministry ds. równości

Proponowany projekt przewiduje wprowadzenie w ustawach samorządowych[1] podstawy prawnej dla funkcjonowania samorządowych rad kobiet jako ciał doradczych. O wadach i zaletach takiego rozwiązania piszemy poniżej.

Wprowadzenie – czyli jak poszerzyć samorząd o trzecią radę doradczą

Dnia 1 grudnia 2025 roku na stronie Rządowego Centrum Legislacji [numer z wykazu: UD 219] pojawił się projekt ustawy o zmianie ustawy o samorządzie gminnym, ustawy o samorządzie powiatowym oraz ustawy o samorządzie województwa. Autorem projektu jest Minister do Spraw Równości.

Przedstawiony projekt zakłada stworzenie podstawy prawnej do utworzenia na wszystkich trzech poziomach samorządu terytorialnego, odpowiednio: gminy, powiatu i województwa – nowego ciała doradczego w postaci rad kobiet.

Cele regulacji:

Jak podkreśla w uzasadnieniu Projektodawca: ,,Główną ideą przedstawionej nowelizacji jest zwiększenie partycypacji obywatelskiej kobiet na poziomie lokalnym poprzez efektywniej działające rady kobiet. Dzięki ich aktywności kobiety wzmocnią doświadczenie publiczne i społeczne, a także pogłębią umiejętność analizy i wspierania rozwiązywania problemów lokalnych. Co więcej, projektowane instytucjonalne podparcie rad kobiet przysłuży się w dłuższej perspektywie zwiększeniu reprezentacji kobiet w lokalnych władzach i organach decyzyjnych, a także wpłynie na podniesienie standardów w zakresie działań na rzecz równości płci i przeciwdziałania dyskryminacji. Oznaczać to też będzie wzmocnienie idei samorządności wśród przedstawicieli i przedstawicielek danej wspólnoty lokalnej”.

Choć, jak zauważa Projektodawca, w tym momencie, na poziomie samorządu gminnego funkcjonuje około 70 rad kobiet, pomimo braku wyraźnej podstawy prawnej przewidzianej w ustawach samorządowych, to jednak ,,są ograniczone przez brak umocowania ustawowego, a także zapewnienia wsparcia technicznego oraz merytorycznego”.

Co więcej, wobec pojawiających się w obrocie rozstrzygnięć (najpierw wyrok WSA w Olsztynie[2], a potem wyrok NSA[3]) – przedstawiony projekt jawi się jako swoista odpowiedź na dotychczasowe wątpliwości interpretacyjne i niejednolitą praktykę w zakresie powoływania rad kobiet w samorządach.

Projektowane vacatio legis zakłada wejście w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia.

Pomysł nie jest taki znowu nowy…

Choć wprowadzenie samorządowych rad kobiet jest nowym pomysłem legislacyjnym, samo funkcjonowanie ciał doradczych w samorządach ma już ugruntowaną pozycję prawną.

W pierwszej kolejności wskazać należy na możliwość powoływania w strukturze gminy (od wejścia w życie ustawą z dnia 11 kwietnia 2001 r.) a dalej powiatu i województwa (od dnia wejścia w życie ustawy) z dnia 20 kwietnia 2021 r. – rad młodzieżowych.

Co więcej, od dnia 1 stycznia 2026 r. na poziomie gminy pojawi się możliwość powoływania rad młodzieżowych dla poszczególnych gminnych jednostek pomocniczych.

Do ustawy o samorządzie gminnym rady seniora zostały natomiast dodane pierwotnie w 2013 roku[4], natomiast w wyniku nowelizacji z roku 2023[5], tworzenie takich rad dopuszczalne jest także na poziomie powiatu i województwa.

Do trzech razy sztuka czy trzeci raz to samo?

Szczegółowa analiza projektowanych rozwiązań w odniesieniu do rad kobiet prowadzi do wniosku, iż konstrukcyjnie jest to instytucja w istocie tożsama z przytaczanymi wyżej radami młodzieżowymi i radami seniorów.

Rada będzie mogła zostać utworzona w drodze uchwały rady gminy na wniosek

1) wójta,

2) podmiotów reprezentujących zainteresowane środowiska, w szczególności:

a) organizacji pozarządowych lub podmiotów określonych w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, działających na terenie danej gminy,

 b) środowisk kobiecych z terenu danej gminy.

Wniosek o utworzenie, rada gminy/powiatu/sejmik województwa powinny rozpatrzyć w terminie instrukcyjnym 3 miesięcy od daty złożenia wniosku, a w razie jego odrzucenia – z ponownym wnioskiem ten sam podmiot będzie mógł wystąpić nie wcześniej niż po upływie 6 miesięcy od dnia odrzucenia poprzedniego wniosku.

Analogicznie do młodzieżowych rad i rad seniora, funkcja proponowanych rad kobiet została opisana w projekcie trzema przymiotnikami: charakter konsultacyjny, doradczy i inicjatywny.

Identycznie wygląda także mechanizm prawa złożenia wniosku o podjęcie przez samorządowy organ stanowiący inicjatywy uchwałodawczej, a także możliwość kierowania zapytania lub wniosku w formie uchwały, na które organ wykonawczy JST obowiązany jest odpowiedzieć na piśmie w terminie 30 dni od dnia otrzymania uchwały.

Zadania projektowanych rad kobiet określone zostały językowo jako kalka zadań rad młodzieżowych

W szczególności należą do nich:

1) opiniowanie projektów uchwał dotyczących polityki równego traktowania;

2) udział w opracowaniu dokumentów strategicznych gminy na rzecz równego traktowania;

3) monitorowanie realizacji dokumentów strategicznych gminy na rzecz równego traktowania;

4) podejmowanie działań na rzecz równego traktowania, w szczególności w zakresie edukacji obywatelskiej, na zasadach określonych przez radę gminy

Rada będzie mogła współuczestniczyć nad tworzeniem i realizacją rządowych dokumentów strategicznych dotyczących polityki równego traktowania. (analogia do: dotyczących polityki młodzieżowej).

Bliźniaczy jest także tryb powoływania statutu określającego sposób powoływania i odwoływania członków rad kobiet przez radę gminy, wnioskowego trybu poniesionych kosztów przejazdu na terenie kraju związanych z udziałem w posiedzeniu rady lub w wydarzeniu, na którym reprezentuje się radę.

Obsługę administracyjno-biurową i finansową rady kobiet, podobnie jak młodzieżowych rad zapewnia urząd gminy/starostwo powiatowe/urząd marszałkowski.

W istocie, kompleksowa analiza proponowanych przepisów, prowadzi do wniosku, iż jedyną różnicą względem istniejących już ciał doradczych będzie obliagatoryjność posiadania opiekuna przez radę [rada kobiet posiada opiekuna wyznaczonego przez wójta gminy/starostę/marszałka województwa]. Na poziomie rady młodzieżowej rozwiązanie to jest fakultatywne, a na poziomie rady seniorów nie występuje w ogóle.

Wnioski – obywatele potrzebują ciał doradczych,ale…

Naturalną potrzebą społeczności lokalnej jest aktywizacja i mobilizacja wokół spraw najbliższych terytorialnie, rolą ustawodawcy z pewnością jest doraźna odpowiedź na te potrzeby.

Z pewnością, co pokazują dane statystyczne, ciała doradcze funkcjonują w wielu gminach (498 gminnych rad seniorów[6], 398 młodzieżowych rad[7]).

Z drugiej, strony uzasadnione wątpliwości budzi fakt, iż proponowana zmiana jest trzecią, analogiczną, podstawą prawną do wykreowania ciała doradczego o określonym charakterze.

Gminy w skali całego kraju mają bardzo zróżnicowany charakter, z pewnością różne grupy społeczne odczuwają potrzebę aktywizacji w zależności od charakteru, położenia geograficznego, kondycji finansowej i wielu innych czynników warunkujących lokalne społeczne.

Nie umniejszając pozytywnego wpływu ciał doradczych na funkcjonowanie gmin, wydaje się zasadnym, aby od prawodawcy oczekiwać mniej szczegółowego, a bardziej elastycznego podejścia.

Zamiast trzeciej, kazuistycznej podstawy prawnej (koszmarne przepisy z literami…), dlaczego nie postawić by na ogólną kompetencję organów stanowiących do kreowania ciał doradczych o kształcie i charakterze uzależnionym od zainteresowania społecznego w danej gminie (rolnicy, górnicy, sadownicy, lekarze?).

Samorząd powinien pozostawać w takich kwestiach nomen omen samorządny – samorząd kazuistyczny… nigdy takim nie będzie.

[1] t.j. ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2025 r. poz. 1153 z późn. zm.), ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (Dz. U. z 2025 r. poz. 1684 z późn. zm) oraz ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (Dz. U. z 2025 r. poz. 581 z późn. zm),

[2] wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 21 stycznia 2020 r., sygn. akt: II SA/OI 962/19,

[3] wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2022 r.,msygn. akt: III OSK 2738/21,

[4] ustawa z dnia 13 października 2013 r. o zmianie ustawy o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2013 r. poz. 1318].,

[5] ustawa z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o samorządzie gminnym, ustawy o samorządzie powiatowym oraz ustawy o samorządzie województwa (Dz. U. z 2023 r. poz. 572],

[6] Zgodnie z ,,Informacją o sytuacji osób starszych za 2024 r.”, opracowaną przez Ministra do Spraw Polityki Senioralnej,

[7] Zgodnie z raportem,, Youth Commune Council in Poland. Local Government and the Changing Urban-Rural Interplay. Country Report Poland”, dane na koniec 2023 roku.