Kto może być członkiem rady nadzorczej w spółce komunalnej? (cz. 2)

Przepisy różnych ustaw przewidują szczególne regulacje dotyczące rad nadzorczych w spółkach z udziałem jednostek samorządu terytorialnego. Obejmują one również kwestie członkostwa w radzie nadzorczej. Jak wygląda ta sprawa na przykładzie kapitałowej spółki handlowej, w której właścicielem 100% udziałów lub akcji jest gmina?

Ograniczenia związane z jednoczesnym pełnieniem różnych funkcji

Oprócz spełnienia wymagań niezbędnych do powołania do rady nadzorczej omówionych w poprzedniej części artykułu, zainteresowana osoba nie powinna pełnić funkcji lub prowadzić działalności zakazanej przez przepisy szczególne. Takie ograniczenia wynikają w szczególności z:

– ustawy o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne[1],

– ustawy o samorządzie gminnym[2],

– ustawy o gospodarce komunalnej[3].

Z praktycznego punktu widzenia dużym utrudnieniem jest to, że przywołane ustawy regulują częściowo zbliżone zagadnienia. Rodzi to problemy interpretacyjne, utrudniające podejmowanie decyzji np. co do objęcia (lub powstrzymania się od objęcia) określonych funkcji. Jest to istotne zwłaszcza w związku z konsekwencjami, które są przewidziane na gruncie poszczególnych regulacji[4].

Ograniczenia wynikające z u.o.p.d.

Na gruncie u.o.p.d. duże znaczenie ma wyrażony w art. 4 pkt 1 ustawy zakaz członkostwa w radach nadzorczych spółek prawa handlowego przez osoby wymienione w art. 1 i 2 tej ustawy. W punkcie wyjścia zakaz ten dotyczy szeregu osób pełniących różne funkcje, w tym dla wójtów (burmistrzów, prezydentów miast), zastępców wójtów (burmistrzów, prezydentów miast), skarbników gmin, sekretarzy gmin, kierowników jednostek organizacyjnych gminy, osób zarządzających i członków organów zarządzających gminnymi osobami prawnymi oraz innych osób wydających decyzje administracyjne w imieniu wójta (burmistrza, prezydenta miasta)[5].

Jednak w praktyce nie można zapominać o art. 6 ust. 1 u.o.p.d., który znacznie łagodzi rygory wspomnianej regulacji. Stanowi on, że zakaz zajmowania stanowisk w organach spółek, o których mowa w art. 4 pkt 1 u.o.p.d., nie dotyczy osób wymienionych w art. 2 pkt 1, 2, 3a, 3c i 6-10 u.o.p.d., o ile zostały wskazane przez: Skarb Państwa, inne państwowe osoby prawne, spółki z udziałem Skarbu Państwa, jednostki samorządu terytorialnego, ich związki lub inne osoby prawne jednostek samorządu terytorialnego lub związek metropolitalny; osoby te nie mogą zostać wskazane do więcej niż dwóch spółek prawa handlowego z udziałem podmiotów wskazujących te osoby.

W konsekwencji osoba pełniąca funkcję, o której mowa np. w art. 2 pkt 6 u.o.p.d. może zostać „wskazana” do pełnienia funkcji w radzie nadzorczej 100% spółki gminnej, co w praktyce oznacza uchylenie zakazu.

Trzeba jednak pamiętać, że w przypadku wójtów (burmistrzów, prezydentów miast) stan prawny jest jeszcze bardziej złożony, bo zgodnie z art. 6 ust. 2a u.o.p.d.  wyłączenia określonego w art. 6 ust. 1 u.o.p.d. nie stosuje się do wójtów (burmistrzów, prezydentów miast) w zakresie zakazu, o którym mowa w art. 4a u.o.p.d.[6].

Ograniczenia wynikające z u.s.g.

Ograniczenia, które dotyczą zasiadania w radach nadzorczych jednoosobowych spółek gminnych, sformułowano także na gruncie u.s.g.[7]. Zgodnie z art. 24f ust. 2 u.s.g.  wójtowie, radni, małżonkowie wójtów, zastępców wójtów, radnych, sekretarzy gminy, skarbników gminy, kierowników jednostek organizacyjnych gminy, osób zarządzających i członków organów zarządzających gminnymi osobami prawnymi, a także osoby pozostające we wspólnym pożyciu z wójtami, zastępcami wójtów, radnymi, sekretarzami gminy, skarbnikami gminy, kierownikami jednostek organizacyjnych gminy, osobami zarządzającymi i członkami organów zarządzających gminnymi osobami prawnymi, nie mogą być członkami władz zarządzających lub kontrolnychi rewizyjnych ani pełnomocnikami spółek handlowych z udziałem gminnych osób prawnych lub przedsiębiorców, w których uczestniczą takie osoby. Wybór lub powołanie tych osób na te funkcje są z mocy prawa nieważne[8].

Ograniczenia wynikające z u.g.k.

Wreszcie art. 10c ust. 1 u.g.k. stanowi, że jedna osoba może być członkiem rady nadzorczej tylko w jednej spośród spółek, w których:

1) udział Skarbu Państwa przekracza 50% kapitału zakładowego lub 50% liczby udziałów albo akcji;

2) udział jednostek samorządu terytorialnego przekracza 50% kapitału zakładowego lub 50% liczby udziałów albo akcji;

3) udział państwowej osoby prawnej przekracza 50% kapitału zakładowego lub 50% liczby udziałów albo akcji;

4) udział komunalnej osoby prawnej przekracza 50% kapitału zakładowego lub 50% liczby udziałów albo akcji;

5) łączny udział podmiotów lub spółek, o których mowa w pkt 1-4, przekracza 50% kapitału zakładowego lub 50% liczby udziałów albo akcji.

Ponadto, zgodnie z art. 10c ust. 2 u.g.k., ograniczenia, o których mowa w art. 10c ust. 1 u.g.k., dotyczą także pełnomocnika wspólnika, o którym mowa w art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i niektórych uprawnieniach pracowników (Dz. U. z 2021 r. poz. 425).

Natomiast art. 10c ust. 3 u.g.k. synchronizuje omawiane rygory z regulacją u.o.p.d. Ograniczenia, o których mowa w art. 10c ust. 1 u.g.k., nie dotyczą osób określonych w art. 6 u.o.p.d. na zasadach wskazanych w tym przepisie.

Podsumowanie

Obowiązujące przepisy przewidują szereg wymogów i ograniczeń względem osób, które chciałyby pełnić funkcje w radach nadzorczych spółek komunalnych. Są one umieszczone w wielu aktach prawnych i sformułowane w sposób, który może wywoływać wątpliwości. W konsekwencji zwłaszcza osoby pełniące jakiekolwiek funkcje w (szeroko rozumianym) samorządzie powinny dołożyć dużej staranności w zapoznaniu się z obowiązującymi regulacjami i wyjaśnieniami co do ich stosowania. Łączenie określonych funkcji z członkostwem w radzie nadzorczej będzie bowiem niekiedy niedopuszczalne, a niekiedy możliwe, lecz pod warunkiem spełnienia dodatkowych wymagań.

[1] Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne (Dz. U. z 2025 r. poz. 499), dalej: u.o.p.d.

[2] Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2025 r. poz. 1153 ze zm.), dalej: u.s.g.

[3] Ustawa z dnia 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komunalnej (Dz. U. z 2021 r. poz. 679), dalej: u.g.k.

[4] Albo – co jeszcze bardziej utrudnia sprawę – nie są jednoznacznie określone.

[5] Wymienionych w art. 2 pkt 6 u.u.p.d.

[6] Który określa szczególne ograniczenia właśnie dla wójtów, burmistrzów i prezydentów, dotyczące zatrudnienia lub wykonywania zajęć w spółkach prawa handlowego, w których Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego posiadają bezpośrednio lub pośrednio przez inne podmioty co najmniej 10% akcji lub udziałów

[7] W literaturze wskazano na wątpliwości co do tego, jaki jest zakres tego zakazu. Zob. A. Wierzbica, Art. 24(f) [w:] B. Dolnicki (red.) Ustawa o samorządzie gminnym. Komentarz, Warszawa 2021, pkt 4, SIP LEX (w szczególności, czy dotyczy tylko jednostek określonej gminy, czy wszystkich gmin).

[8] Oczywiście przepis ten może mieć zastosowanie do omawianego w artykule przykładu (tj. zasiadania w radzie nadzorczej spółki handlowej, w której gmina posiada wszystkie udziały) pod warunkiem założenia, że także gmina jest gminną osobą prawną. Jest to rozpowszechniona interpretacja tego przepisu w zw. z art. 43 u.s.g. oraz przepisami ustaw o samorządzie powiatowym i samorządzie województwa.