Czy gmina będzie mogła samodzielnie określać dodatkowe zadania własne?

Na stronach Rządowego Centrum Legislacji pojawił się projekt ustawy o likwidacji barier utrudniających funkcjonowanie jednostek samorządu terytorialnego. Wśród przedstawionych propozycji znalazły się rozwiązania mające na celu – w ocenie projektodawców – „wzmocnienie i urzeczywistnienie praktycznego znaczenia klauzuli generalnej domniemania kompetencji”.

Wprowadzenie

Opublikowany pod koniec listopada 2025 r. projekt ustawy o likwidacji barier utrudniających funkcjonowanie jednostek samorządu terytorialnego (dalej jako: projekt MSWiA) zakłada szereg zmian, przede wszystkim w samorządowych ustawach ustrojowych[1]. Pośród nich znajduje się szczególnie interesująca propozycja. Projektodawcy chcą wyraźnego wskazania w ustawach, że jednostki samorządu terytorialnego będą mogły samodzielnie określać zadania publiczne.

Jest to bardzo ważne zagadnienie. Istnieje bowiem rozbieżność poglądów co do tego, czy gminy mogą podejmować się realizacji dobrowolnych zadań własnych, które nie zostały wprost wskazane przez ustawodawcę[2]. Praktyka, w tym znana z doniesień medialnych, pokazuje, że część samorządów jest zainteresowana podejmowaniem działań, które – w ich ocenie – służą zaspokajaniu zbiorowych potrzeb wspólnoty, lecz nie mogą być w sposób jednoznaczny zakwalifikowane do wprost wymienionych w ustawie spraw składających się na zadania własne.

Samodzielne określanie zadań publicznych

Zgodnie z projektem MSWiA w art. 7 ustawy o samorządzie gminnym dodany miałby zostać ust. 4. Wynikałoby z niego, że gmina mogłaby określić samodzielnie zadanie publiczne służące zaspokajaniu potrzeb wspólnoty samorządowej lub sposób jego realizacji i finansowania, chyba że ustawa stanowiłaby inaczej.

Ponadto w art. 18 ust. 2 u.s.g. miałby zostać dodany pkt 14b, zgodnie z którym do wyłącznej właściwości rady gminy należałoby podejmowanie uchwał w sprawach, o których mowa w art. 7 ust. 4 u.s.g.

W uzasadnieniu projektu MSWiA wskazano, że proponowana zmiana miałaby dotyczyć: „kluczowego, definitywnego przesądzenia na gruncie projektowanego art. 7 ust. 4, że gmina może określić samodzielnie zadanie publiczne służące zaspokajaniu potrzeb wspólnoty samorządowej lub sposób jego realizacji i finansowania, chyba że ustawa stanowi inaczej. […] Przedmiotowe regulacje uwzględniają apel strony samorządowej Komisji Wspólnej, zgłoszony na posiedzeniu plenarnym Komisji Wspólnej w dniu 29 października 2025 r., w sprawie dopełnienia – na gruncie samorządowych ustaw ustrojowych – implementacji zasad konstytucyjnych uregulowanych w art. 165 ust. 2 w związku z art. 166 Konstytucji RP”[3].

Warto zauważyć, że projekt przewiduje wprowadzenie analogicznych rozwiązań także dla powiatów[4] oraz województw[5].

Klauzule generalne w projekcie prezydenckim z 2013 r.

Warto przypomnieć, że kwestią klauzul kompetencyjnych (zadaniowych) była przedmiotem również przedstawionego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej projektu ustawy o współdziałaniu w samorządzie terytorialnym na rzecz rozwoju lokalnego i regionalnego oraz o zmianie niektórych ustaw[6]. Zamieszczone w nim propozycje przepisów były jednak inaczej sformułowane.

Projekt prezydencki przewidywał dodanie w art. 7 u.s.g. ust. 4, zgodnie z którym gmina określałaby samodzielnie sposób realizacji zadań własnych, chyba że ustawa stanowiłaby inaczej ze względu na uzasadnioną konieczność zapewnienia jednolitego sposobu realizacji określonego zadania w skali całego kraju. Ponadto w art. 18 ust. 2 u.s.g. miałby zostać dodany pkt 16, zgodnie z którym do wyłącznej właściwości rady gminy należałoby podejmowanie uchwał w sprawie przystąpienia do realizacji zadań publicznych o znaczeniu lokalnym nieuregulowanych przez odrębne ustawy oraz określenia sposobu realizacji takich zadań.

Podsumowanie

Kierunek omówionego projektu oceniam pozytywnie, choć wymaga on dalszej refleksji[7]. Z uwagi na istotne znaczenie ustrojowe można liczyć, że wywoła on dyskusje i spory. Mam nadzieję, że efektem tych rozważań będzie wypracowanie optymalnego rozwiązania normatywnego, który z jednej strony zapewni jednostkom samorządu terytorialnego większą elastyczność, a z drugiej – umożliwi efektywny nadzór z punktu widzenia legalności[8].

[1] https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12404652/katalog/13171970 [dostęp: 05.12.2025].

[2] Argumenty za możliwością podejmowania się przez gminę takich zadań przedstawiono w: A. Misiejko, Zakres zadań własnych gminy a prawne formy ich realizacji, Warszawa 2023, s. 230-234 (przegląd różnych stanowisk w tym zakresie na s. 137-141).
Argumenty przeciw (w odniesieniu do samorządu terytorialnego w ogólności): zob. K. Bandarzewski, Pozycja samorządu terytorialnego w państwie unitarnym, Warszawa 2025, SIP Lex (Rozdział 5. Domniemanie zadań na rzecz samorządu terytorialnego).

[3] S. 3 uzasadnienia projektu MSWiA.

[4] Art. 5 pkt 2 projektu MSWiA.

[5] Art. 6 pkt 4 projektu MSWiA.

[6] Druk nr 1699, Sejm VII kadencji, https://www.sejm.gov.pl/sejm7.nsf/druk.xsp?nr=1699. Dalej jako: projekt prezydencki.

[7] Dotyczy to np. tego, czy i w jaki sposób mogą funkcjonować równolegle otwarte katalogi zadań na poziomie gminy i powiatu.

[8] Postulaty w tym zakresie zob. A. Misiejko, Zakres zadań własnych…, s. 300-303.