Odbieranie odpadów „u źródła” a przyjmowanie w PSZOK – obowiązki gminy w świetle orzecznictwa NSA

Czy gmina może ograniczyć się do udostępnienia punktu selektywnej zbiórki odpadów (PSZOK) zamiast odbioru odpadów sprzed nieruchomości mieszkańców? Najnowsze orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje, że podstawowym obowiązkiem gminy jest odbiór odpadów bezpośrednio od właścicieli zamieszkałych nieruchomości, a PSZOK pełni rolę jedynie uzupełniającą.

Między PSZOK-iem a odbiorem „u źródła”

Ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach[1] (dalej jako: „u.c.p.g.”) nakłada na gminy obowiązek zorganizowania systemu gospodarowania odpadami komunalnymi, w ramach którego muszą one zapewnić odbiór bezpośrednio z nieruchomości zamieszkałych co najmniej frakcji odpadów podstawowych, określonych w rozporządzeniu wydanym na podstawie art. 4a u.c.p.g.[2] (tj. papieru, szkła, metali, tworzyw sztucznych, odpadów opakowaniowych wielomateriałowych i bioodpadów), a także frakcji resztkowej (tzw. odpady zmieszane). Jednocześnie gminy mają obowiązek utworzyć co najmniej jeden punkt selektywnej zbiórki odpadów, gdzie mieszkańcy mogą samodzielnie dostarczać niektóre odpady. Powstaje zatem pytanie, czy gmina może ukształtować swój system tak, by to mieszkańcy samodzielnie dostarczali odpady do PSZOK jako główny sposób ich pozbywania się? W ostatnich miesiącach (wrzesień-październik 2025 r.) problem stał się przedmiotem rozstrzygnięć NSA w trzech sprawach[3].

„Odbiór” a „przyjmowanie” odpadów – wykładnia i stanowisko NSA

NSA w wyrokach z dnia 24 września 2025 r. o sygn. III OSK 1567/24 oraz sygn. III OSK 1568/24, wyraźnie rozróżnia pojęcie „odbierania” oraz „przyjmowania” odpadów komunalnych. Odbieranie rozumiane jest jako ich przejmowanie przez uprawniony podmiot bezpośrednio z terenu nieruchomości, czyli „u źródła”. Natomiast przekazanie odpadów przez właściciela do PSZOK to „przyjmowanie” odpadów. NSA podkreślił, że zgodnie z art. 6c ust. 1 u.c.p.g., podstawowym obowiązkiem gminy pozostaje zapewnienie odbioru odpadów u źródła, a PSZOK ma charakter dodatkowy i nie może stanowić substytutu tego odbioru. W szczególności za błędną uznano argumentację, jakoby fakt, że odpad zostaje dowieziony do PSZOK przez samego właściciela, pozwalał traktować taką sytuację jako odbiór „u źródła”.

W uzasadnieniu omawianych wyroków, NSA potwierdził również, że realizacja obowiązku z art. 6c ust. 1 u.c.p.g. nie może sprowadzać się wyłącznie do stworzenia mieszkańcom możliwości samodzielnego dostarczania odpadów do PSZOK. Sąd przypomniał, że zgodnie z art. 6r ust. 2d u.c.p.g., w zamian za opłatę śmieciową gmina musi zapewnić właścicielom możliwość pozbycia się wszystkich rodzajów odpadów komunalnych, przy czym ustawowo rozumie się przez to: 1) odbieranie odpadów z terenu nieruchomości; 2) przyjmowanie odpadów przez PSZOK oraz 3) zapewnienie innego sposobu ich przyjmowania. Jednakże podstawowym sposobem wykonania tego zadania jest jednak odbiór odpadów „u źródła”.

Lokalne próby obejścia obowiązku

Skoro u.c.p.g. wymaga odbierania odpadów bezpośrednio z nieruchomości, pojawia się pytanie: czy gmina może ograniczyć zakres takiego obowiązku w swoich aktach prawa miejscowego lub działaniach administracyjnych?

Wyroki NSA z dnia 24 września 2025 r. o sygn. III OSK 1567/24 oraz III OSK 1568/24 dotyczyły gminy, która w lokalnych przepisach znacznie zawęziła zakres odbierania odpadów spod nieruchomości mieszkańców. Rada Gminy, w uchwale stanowiącej regulamin utrzymania czystości i porządku na terenie gminy oraz w odrębnej uchwale o szczegółowym sposobie świadczenia usług w zakresie odbioru odpadów postanowiła, że z posesji odbierane będą jedynie wybrane frakcje – obejmujące m.in. frakcję resztkową i bioodpady – natomiast pozostałe, w tym należące do frakcji podstawowych zgodnie z rozporządzeniem wskazanym na podstawie art. 4a u.c.p.g.[4] (tj. m.in. papier, szkło, metale, tworzywa sztuczne), miały być dostarczane samodzielnie przez mieszkańców do PSZOK.

Zarówno WSA w Poznaniu jak i NSA przyjęły stanowisko, że przyjęta przez gminę wykładnia pojęć „odbioru” i „przyjęcia” odpadów, a także zakresu ciążących na gminie obowiązków jest niezgodna z ustawą. Jednocześnie, regulacja wprowadzona uchwałami Rady Gminy została uznana za istotne naruszenie prawa. W rezultacie WSA w Poznaniu stwierdził nieważność przedmiotowych postanowień regulaminu oraz całej uchwały określającej szczegółowy sposób świadczenia usług. Meritum niniejszej sprawy trafnie podsumował NSA, wskazując, że: PSZOK może stanowić tylko dodatkową opcję dla mieszkańca, nigdy zaś jedyny czy nawet podstawowy sposób realizacji obowiązku pozbycia się odpadów.

Bezpośredni odbiór odpadów a lokalne realia

W trzeciej ze spraw, rozstrzygniętej wyrokiem z dnia 14 października 2025 r. (sygn. III OSK 620/25), problem braku odbioru odpadów „u źródła” pojawił się w nieco innym kontekście, bowiem nie jako efekt przepisów prawa miejscowego, lecz praktyki realizacji usługi. Skargę do sądu złożyli właściciele nieruchomości położonych na peryferiach pewnej gminy. Zimą śmieciarka w ogóle nie docierała do ich domów. Z powodu złego stanu drogi dojazdowej (będącej drogą wewnętrzną, nieutwardzoną i nieodśnieżaną) gmina zaprzestała odbioru odpadów bezpośrednio z posesji w sezonie jesienno-zimowym. Mieszkańcy zmuszeni byli przez kilka miesięcy wozić swoje odpady do pojemników przy głównej drodze. W skardze zarzucili wójtowi gminy bezczynność polegającą na niezapewnieniu odbioru odpadów z ich nieruchomości przez cały rok – co ich zdaniem, naruszało zarówno u.c.p.g., jak i postanowienia lokalnego regulaminu, który formalnie przewidywał odbiór „u źródła” na terenie całej gminy. Skarżący argumentowali, że obowiązkiem gminy jest stworzenie warunków umożliwiających odbiór śmieci z każdej zamieszkiwanej posesji, w tym inwestycje w infrastrukturę (utwardzenie drogi).

WSA w Gliwicach oddalił skargę na bezczynność[5], a NSA mimo zrozumienia trudnej sytuacji mieszkańców, ostatecznie również oddalił skargę kasacyjną. W uzasadnieniu potwierdził ogólną zasadę, że odpady komunalne powinny być odbierane bezpośrednio z każdej zamieszkanej nieruchomości. Niemniej rozstrzygnięcie tej konkretnej sprawy zależało od oceny, czy skarga na bezczynność była właściwym środkiem do wymuszenia na wójcie podjęcia działań. Sąd uznał, że w okolicznościach sprawy nie doszło do bezprawnej bezczynności organu, skoro formalnie harmonogram odbioru odpadów istniał, a problemem był brak technicznych możliwości jego pełnej realizacji. Innymi słowy pewne przejściowe ograniczenia spowodowane uwarunkowaniami terenowymi nie zostały potraktowane przez NSA jako naruszenie prawa na tyle, by ingerować w sposób oczekiwany przez skarżących (tj. zobowiązania gminy do modernizacji drogi).

Wyrok ten zwraca jednak uwagę na istotny praktyczny aspekt: jeżeli gmina nie jest faktycznie w stanie dojechać do niektórych nieruchomości w celu odbioru odpadów, rodzi to poważny problem z punktu widzenia obowiązków ustawowych. Choć NSA nie uwzględnił skargi mieszkańców, nie oznacza to akceptacji dla stałego wyłączenia pewnych obszarów gminy z systemu odbioru.

Wnioski praktyczne dla gmin

Omówione orzecznictwo NSA jednoznacznie wskazuje, że podstawowym obowiązkiem gminy w systemie gospodarowania odpadami jest zapewnienie odbioru wszystkich frakcji odpadów bezpośrednio z nieruchomości. Próby ograniczenia tego obowiązku, czy to przez lokalne uchwały, czy praktyki polegające na kierowaniu mieszkańców do PSZOK, są niezgodne z regulacjami u.c.p.g. Punkty selektywnej zbiórki mogą pełnić jedynie funkcję uzupełniającą, ale nie mogą zastępować regularnego odbioru odpadów „u źródła”.

Dla gmin oznacza to konieczność precyzyjnego konstruowania lokalnych regulacji, a także dbałość o rzeczywistą dostępność usługi, również w trudno dostępnych rejonach. Tam, gdzie występują przeszkody logistyczne, niezbędne mogą być działania organizacyjne lub inwestycyjne (np. poprawa jakości dróg lub użycie mniejszych pojazdów). Kluczowe jest zapewnienie mieszkańcom realnej możliwości pozbycia się odpadów w ramach systemu, w którym przekazanie odpadów do PSZOK pozostaje tylko jego dopełnieniem.

[1] Ustawa z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (Dz. U. 2025 r. poz. 733 ze zm.)

[2] Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 10 maja 2021 r. w sprawie sposobu selektywnego zbierania wybranych frakcji odpadów (DZ. U. 2021 r. poz. 906 ze zm.).

[3] Wyroki NSA z dnia 24 września 2025 r., sygn. III OSK 1567/24 oraz III OSK 1568/24, a także wyrok NSA z dnia 14 października 2025 r., sygn. III OSK 620/25.

[4] Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 10 maja 2021 r. w sprawie sposobu selektywnego zbierania wybranych frakcji odpadów (DZ. U. 2021 r. poz. 906 ze zm.).

[5] Wyrok WSA w Gliwicach z dnia 20 stycznia 2025 r., sygn. akt: II SAB/Gl 207/24.