Spadek dla gminy, a dla kogo długi podatkowe?

Jak zostało to wskazane w ostatnim artykule, zdarzają się sytuacje, kiedy to gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy nabywa po nim spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Nabycie spadku następuje już z chwilą śmierci spadkodawcy, zaś postanowienie sądu nie kreuje w tym zakresie nowego stanu prawnego. Choć wydaje się oczywistym, czym jest sam spadek, tak w praktyce nie zawsze jest jasne, co się do niego zalicza.

Skład masy spadkowej

W skład masy spadkowej, zgodnie z przepisami art. 922 § 1 i 2 kodeksu cywilnego, zalicza się ogół praw i obowiązków przysługujących spadkodawcy, które:

1. wywodzą się ze stosunków cywilnoprawnych (w tym także wynikające m.in. z prawa pracy czy prawa handlowego),
2. mają charakter majątkowy,
3. nie są ściśle związane z osobą spadkodawcy – przykładowo są to:
   – prawa i obowiązki wynikające z umowy dzieło, której wykonanie często jest związane z indywidualnymi przymiotami przyjmującego wykonanie dzieła,
   – uprawnienie do odwołania darowizny,
4. nie są wskazane przez ustawodawcę jako przechodzące na oznaczoną osobę bez względu na to, czy jest ona spadkobiercą – dotyczy to w szczególności:
   – praw związanych ze śmiercią najemcy lokalu mieszkalnego,
   – świadczenia z umowy ubezpieczenia na życie wypłacanego osobie uprawnionej w razie śmierci ubezpieczonego.

Co z zobowiązaniami podatkowymi?

Jak wcześniej wspomniano, w skład masy spadkowej nie wchodzą prawa i obowiązki publicznoprawne, w tym wynikające z prawa podatkowego. Jednakże na mocy przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (dalej: o.p.) spadkobiercy wstępują w prawa i obowiązki podatkowe spadkodawcy. Co istotne, ustawodawca w zakresie przyjęcia i odrzucenia spadku oraz zasad odpowiedzialności za długi spadkowe nakazuje wprost stosować przepisy kodeksu cywilnego, regulujące tę materię.

Z perspektywy gminy, będącej najczęściej spadkobiercą przymusowym, kluczowe znaczenie odgrywa przepis art. 59 § 1 pkt 11 o.p. Stanowi on bowiem, że zobowiązanie podatkowe wygasa w całości (…) wskutek (…) nabycia spadku w całości przez Skarb Państwa albo jednostkę samorządu terytorialnego stwierdzonego przez prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku – ze skutkiem na dzień otwarcia spadku. W przypadku więc nabycia spadku przez gminę, zobowiązania podatkowe spadkobiercy przestają istnieć ze skutkiem na chwilę jego zgonu. W konsekwencji w praktyce następstwo prawne gminy w tym zakresie nie zachodzi. W takiej sytuacji gmina nie musi spłacać zaległości podatkowych spadkodawcy. Nie wyklucza to jednocześnie – przynajmniej teoretycznie – możliwości uzyskania przez gminę nadpłat lub zwrotów podatków. Organ podatkowy powinien wydać w tej sprawie decyzję określającą zakres uprawnień gminy jako spadkobiercy (określającą wysokość nadpłaty).

Przymus przyjęcia spadku po stronie gmin jest zatem łagodzony bardzo korzystnym dla nich rozwiązaniem w zakresie ograniczonego następstwa podatkowego, szczególnie w przypadku spadków obciążonych głównie wysokimi zaległościami w zakresie podatków państwowych (takich jak VAT).