Spadkobierca z przymusu – kiedy gmina dziedziczy

W polskim prawie spadkowym nie ma spadków bezdziedzicznych – każdy spadek „musi mieć swojego spadkobiercę” ustawowego lub testamentowego. Co do zasady, w przypadku dziedziczenia ustawowego w pierwszej kolejności dziedziczą małżonek oraz dzieci spadkodawcy, następnie dalsi zstępni, wstępni oraz rodzeństwo. Zdarza się jednak, że zmarły nie miał bliskich lub wszyscy powołani do dziedziczenia spadek odrzucili. Wówczas do gry wchodzą tzw. spadkobiercy przymusowi, którzy spadku odrzucić nie mogą, czyli gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy lub, w określonych przypadkach, Skarb Państwa.

Ostatnie miejsce zamieszkania

Zamysłem ustawodawcy było, aby spadek przypadał gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Innymi słowy, spadek dziedziczy ta gmina, na obszarze której spadkodawca przebywał z zamiarem stałego pobytu, a nie gmina, na terenie której zmarł.

Zgodnie z zasadą jedności spadku gmina dziedziczy cały spadek, niezależnie od miejsca położenia jego składników – możliwe jest więc nabycie przez gminę ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy własności nieruchomości położonej na obszarze innej gminy.

Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy to nie gmina, a Skarb Państwa nabędzie spadek. Zgodnie z przepisami będzie to miało miejsce w dwóch przypadkach:

1. kiedy nie da się ustalić ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Polsce,
2. jeśli jego ostatnie miejsce zamieszkania znajdowało się za granicą.

Dobrodziejstwo inwentarza

Gmina będąca spadkobiercą przymusowym, zgodnie z przepisami, nie składa oświadczenia o przyjęciu spadku, lecz automatycznie nabywa spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to, że ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe jedynie do wysokości aktywów spadkowych. Dla ustalenia stanu masy spadkowej oraz granic swojej odpowiedzialności za długi spadkodawcy konieczne jest wystąpienie przez gminę z wnioskiem o sporządzenie spisu inwentarza. Mając na uwadze istotne znaczenie zagadnień dotyczących odpowiedzialności za długi spadkowe oraz sporządzenia spisu inwentarza, zostaną one omówione w kolejnych artykułach.

Nie tylko ustawa?

Choć taka sytuacja należy do rzadkości, gmina (niekoniecznie ta ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy) może odziedziczyć spadek także na podstawie testamentu. Jest to jedyny przypadek, kiedy gmina ma możliwość złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku lub przyjęciu go wprost, bez ograniczenia za długi spadkowe. Należy pamiętać, że jeśli gmina w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedziała się o tytule swego powołania do spadku, nie złoży oświadczenia o jego przyjęciu lub odrzuceniu, nabędzie go z dobrodziejstwem inwentarza.

Warto również odnotować, że spadkodawca nie może sporządzić tzw. testamentu negatywnego, czyli wyłączającego gminę ostatniego miejsca zamieszkania od dziedziczenia. Taki testament będzie bowiem nieważny, ponieważ, jak wskazano na początku artykułu, polskie prawo nie dopuszcza istnienia „spadków niczyich”.