Nabycie porzuconego pojazdu przez gminę – zysk czy kłopot?

Zdarza się, że w przestrzeni miejskiej spotykamy się z pojazdami, które można uznać za porzucone, o czym świadczyć może m.in. brak tablic rejestracyjnych, wyraźne ślady korozji, czy też wybite szyby. W trosce o porządek, estetykę i bezpieczeństwo ustawodawca przewidział mechanizm pozwalający usunięcie takich pojazdów z dróg publicznych. Jednakże mimo istnienia tego narzędzia, należy pamiętać o wiążącym się z nim potencjalnym ryzykiem dla gminy.

Czym jest pojazd i jak gmina może zostać jego właścicielem?

Definicja pojazdu zawarta jest w art. 2 ust. 31) ustawy prawo o ruchu drogowym (dalej: „p.r.d.”)^[1]. Pojazd jest to każdy środek transportu przeznaczony do poruszenia się po drodze oraz maszyna lub urządzenie do tego przystosowane. Definicją tą objęte są nie tylko środki transportowe, ale także urządzenia, które służą do innych celów i jednocześnie przystosowane są do poruszania się po drodze, takie jak kombajny, walce drogowe, koparki, etc.

Gmina – poza typowymi przypadkami – może przejąć pojazd, na podstawie:

• postanowienia sądu o jego przepadku (art. 130a p.r.d.);
• stwierdzenia nabycia spadku (jeżeli pojazd wchodzi w skład masy spadkowej)^[2] lub
• z mocy prawa (art. 50a p.r.d.).

Aby gmina mogła nabyć porzucony pojazd tj. w trybie art. 50a p.r.d., muszą zostać spełnione następujące przesłanki. Pojazd jest pozostawiony bez tablic rejestracyjnych lub jego stan wskazuje na to, że nie jest używany. Co istotne, przesłanki te nie muszą zostać spełnione kumulatywnie – wystarczy spełnienie jednej z nich.

Po czym poznać porzucony pojazd?

O tym, że pojazd został porzucony świadczyć może wspomniany brak tablic rejestracyjnych. Drugą sytuacją umożliwiającą stwierdzenie porzucenia pojazdu jest jego stan, który wskazuje, że nie jest on używany. W praktyce, najczęściej świadczyć o tym będzie jego stan techniczny. Jeśli pojazd jest zdekompletowany lub też zdewastowany wskutek działania osób trzecich, to niewątpliwie świadczyć to może o tym, że nie jest on używany. Pod uwagę należy wziąć również takie czynniki jak czas w jakim pojazd pozostaje w danym miejscu, brak zabezpieczenia pojazdu przed działaniem osób trzecich, a także uszkodzenia lub zmiany jakie wystąpiły wskutek oddziaływania na ten pojazd sił przyrody.

Jak gmina może nabyć porzucony pojazd?

Aby doszło do nabycia, pojazd ten najpierw powinien zostać usunięty z drogi przez Straż Gminną (Miejską) lub Policję na koszt właściciela lub posiadacza. Na podstawie przepisów szczególnych prawo do usunięcia pojazdu w tym trybie ma również Żandarmeria Wojskowa^[3]. Wskazać należy, że zaistnienie przesłanek do usunięcia nie skutkuje powstaniem obowiązku po stronie gminy do zastosowania tego przepisu.

Następnie, w myśl art. 50a ust. 2 p.r.d., gmina wzywa uprawnioną osobę do jego odbioru. Gdy odbiór ten nie nastąpi w terminie 6 miesięcy od dnia usunięcia, pojazd uznaje się za porzucony z zamiarem wyzbycia się. Wynika to z faktu, że jeśli właściciel lub posiadacz pojazdu nie są zainteresowani odbiorem usuniętego pojazdu, to stanowi to podstawę do stwierdzenia, że ich intencją, już od samego początku, było porzucenie pojazdu z zamiarem wyzbycia się prawa wobec tej rzeczy ruchomej. Analogiczny wniosek wynika z braku możliwości ustalenia właściciela (art. 50a ust. 4 p.r.d.). W takiej sytuacji pojazd przechodzi na własność gminy z mocy ustawy, a gmina nabywa go w sposób od siebie niezależny.

O przejęciu pojazdu wójt, burmistrz lub prezydent miasta niezwłocznie powiadamia właściciela pojazdu, jeżeli został ustalony. Pismo takie ma charakter wyłącznie informacyjny dla właściciela i nie jest konieczne dla nabycia prawa przez gminę^[4].

Co w przypadku roszczeń byłego właściciela?

Dla spraw dotyczących sporów w przedmiocie nabycia pojazdu przez gminę z mocy prawa na podstawie art. 50a p.r.d. właściwy jest tryb postępowania cywilnego. W ramach tego postępowania przedmiotem badania może być kwestia zaistnienia podstaw do przejęcia własności na rzecz gminy w tym trybie oraz wszelkie zarzuty dotyczące postępowania w tym zakresie.

Ryzyko sporów z osobami, które zgłoszą się po pojazd już po jego przejęciu przez gminę, może stanowić realny problem, zwłaszcza w przypadku braku skutecznego wezwania lub niewystarczającego udokumentowania stanu technicznego pojazdu w momencie jego usunięcia. Zakwestionowanie domniemania porzucenia może skutkować koniecznością zwrotu pojazdu (jeżeli nie został zutylizowany), wypłaty odszkodowania, a także poniesieniem kosztów sądowych. W skrajnych przypadkach, nieprawidłowo przeprowadzone postępowanie może prowadzić do zarzutów naruszenia prawa własności i odpowiedzialności odszkodowawczej po stronie jednostki samorządu terytorialnego.

Nabycie pojazdu – zysk czy kłopot?

Na pierwszy rzut oka można pomyśleć, że przejęcie pojazdu porzuconego w przestrzeni publicznej może być korzystne – gmina uzyskuje składnik majątku bez ponoszenia kosztów nabycia, w praktyce sytuacja jest znacznie bardziej złożona. Większość nabywanych pojazdów nie przedstawia realnej wartości rynkowej i wymaga utylizacji, co rodzi koszty organizacyjne i finansowe. Mimo braku w ustawie o recyklingu pojazdów wycofanych z eksploatacji odrębnych uregulowań, ukształtowała się praktyka, że w przypadku przejścia pojazdu na własność gminy pojazd będący odpadem może być przekazany do stacji demontażu[5]. Opłaty związane z transportem, przechowaniem, utylizacją oraz potencjalnym zagospodarowaniem odpadów spoczywają więc na gminie i mogą znacząco przewyższać ewentualne korzyści. Dlatego też istotna jest analiza każdej sytuacji w sposób indywidualny oraz zadbanie o prawidłowe udokumentowanie całego procesu.

[1] Ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (Dz.U. 1997 nr 98 poz. 602).

[2] Art. 935, Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93).

[3] Art. 17 ust. 1 pkt 14, Ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych (Dz.U. 2001 nr 123 poz. 1353).

[4] Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 czerwca 2008 r., sygn. akt P 4/06.

[5] Ustawa z dnia 20 stycznia 2005 r. o recyklingu pojazdów wycofanych z eksploatacji (Dz.U. 2005 nr 25 poz. 202).